به گزارش پترونگاشت، دکتر پیام برزگر، مدیرعامل اسبق سازمان منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی، دکتری آینده پژوهی و پژوهشگر حوزه نفت و انرژی در یادداشتی عنوان کرد:
مصرف بنزین در کشور طی 20 سال اخیر رشد نگرانکنندهای داشته و از حدود 23 میلیارد لیتر در سال به حدود45 میلیارد لیتر به طور متوسط تا پایان سال 1403 رسیده است؛ این در حالی است که اخیراً رکورد بالای 150 میلیون لیتر مصرف روزانه بنزین در کشور نیز به ثبت رسیده، بر اساس محاسبات هزینه کرد حدود 5 میلیارد دلاری دولت بابت تامین بنزین را به همراه داشته و پیش بینی می شود که ادامه روند صعودی فعلی و تثبیت رشد 5 تا 10 (میانگین 7.5) درصدی، میزان مصرف سالانه بنزین را به حدود 60 میلیارد لیتر در سال 1407 خواهد رساند و هزینه کرد حدود 12 میلیارد دلاری را برای کشور رقم بزند (قیمت بنزین تحویلی وارداتی 40 سنت، متوسط هزینه تولید و فروش 113میلیون لیتر روزانه بنزین داخلی بدون ارزش نفت خام تحویلی 6400 تومان و قیمت دلار 50.000 تومان محاسبه شده است). این روند فزاینده نشانک های فشار بیش از حد تقاضا و مصرف بی رویه منابع ملی و نهایتا ناترازی و مشکلات بودجه ای و اقتصادی و حتی اجتماعی و امنیتی هستند. این در حالی است که موضوع ناترازی بنزین با انواع دیگر حامل های انرژی بویژه گاز، برق و انواع سوخت و فرآورده های نفتی همانند گازوئیل، نفت کوره و نفتا تحت عنوان ناترازی انرژی از یک سو و با مباحث مهم اقتصادی همانند تورم و نرخ ارز، واردات و … به شدت گره خورده است. سیاستگذاری و مدیریت صحیح در حوزه های تولید، توزیع، نظارت، قیمت، تقاضا و مصرف از جمله راه کارهای مقابله با این ناترازی است که در ادوار مختلف مجلس و دولت های مختلف مورد تدبیر و اجرا قرار گرفته است. این نوشتار با بررسی ابعاد موضوع با محوریت بنزین، به ارائه روشی اجرایی و نسبتا جامع در کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت پرداخته و پیشنهادهایی قابل اجرا برای حل این مساله که ظرفیت تبدیل شدن به بحران دارد را ارائه کرده است.
بررسی اهمیت، ریشهها و ابعاد اصلی ناترازی بنزین و انرژی / از خودروی پرمصرف تا بنزین یورو۲؛ روایت ناترازی سوخت در ایران
1. ضعف در نظام سیاستگذاری سوخت و انرژی:
نداشتن برنامه جامع و نقشه راه به روز شده برای مدیریت تقاضا و مصرف، فقدان سازوکارهای کارآمد برای افزایش بهرهوری در بخش انرژی، عدم برنامه ریزی و کار فرهنگی مناسب در حوزه مصرف انرژی و بهینه سازی و عدم توانمندی دولت در اخذ تصمیمات کلان و پیاده سازی آنها بدلایل مختلف و از جمله مداخله های پیچیده و مکرر سیستم های نظارتی و قضایی امکان به روزرسانی سیاست ها و تدوین سیاست های مورد نیاز در رفع ناترازی انرژی را کاهش داده است.
2. توسعه نیافتگی زیرساخت های حملونقل عمومی
توسعه ناکافی مترو و راه آهن و زیرساخت های حمل و نقل ریلی درون شهری و برون شهری، کمبود اتوبوس های برقی و BRTو ضعف در نوسازی ناوگان حمل و نقل و وابستگی بیش از حد تردد شهری و بین شهری به خودروهای شخصی سبب افزایش مصرف سوخت و حامل های انرژی بویژه در کلان شهرها، افزایش آلودگی هوای شهرها و ایجاد مسائل بهداشتی و درمانی مختلف شده است.
3. عقب ماندگی صنعت خودروسازی
تولید خودروهای پرمصرف و دارای فناوری قدیمی، ضعف در خروج خودروهای فرسوده، کندی روند واردات خودروهای کم مصرف و برقی از جمله مشکلات دیگر این حوزه می باشد.
4. نظام قیمت گذاری، یارانهای و نظارتی معیوب
قیمت پایین بنزین و انرژی و نبود سیاست واقعیسازی و متناسب سازی تدریجی، عدم بازدارندگی قیمتی کافی برای مصرف بیرویه و قاچاق متنوع و گسترده از نقاط ضعف سیستم قیمت گذاری بنزین و انرژی در کشور به شمار می رود.
5. عدم توسعه مبادی تولید سوخت و انرژی در کشور
توسعه نیافتگی پالایشگاهی و کندی روند ساخت پالایشگاه های جدید با ضریب پیچیدگی بالا، عدم باور برخی مدیران عالی دولت به ضرورت پالایشگاه سازی، مقادیر بالای تولید بنزین با استاندارد یورو۲ در کشور و افزایش مصرف بنزین و آلودگی هوا به دلیل کیفیت پایین بنزین و توسعه ناکافی کشور در حوزه تولید برق نیروگاهی و انرژی های نوین سبب بروز مشکلات رفاهی در زندگی مردم شده است.
6. تراکم بالای شهرها و بلندمرتبهسازی
بلندمرتبه سازی، افزایش دمای محیطی و مصرف شدید انرژی در کلانشهرها، رشد مصرف سوخت ناشی از ترافیک سنگین سبب بروز مشکلات عدیده بویژه در کلان شهر ها گردیده است.
بررسی ضرورت های موضوع ناترازی بنزین و انرژی
افزایش واردات بنزین و سایر حامل های انرژی، کاهش صادرات فرآوردههای نفتی، کاهش خوراک کارخانه های پتروشیمیایی وابسته به نفتا و گاز، هزینههای پنهان اقتصادی، اجتماعی و امنیتی (ترافیک، آلودگی هوا و محیط زیست، آسیبهای اجتماعی، مسائل امنیتی)، کاهش امنیت انرژی و کسری بودجه دولت، افزایش حساسیتهای اجتماعی و سیاسی نسبت به اصلاح قیمت سوخت و افزایش قاچاق و هدر رفت منابع ملی از ضرورت های پرداختن به موضوع ناترازی بنزین و انرژی به شمار می رود.
پیشینه موضوع ناترازی بنزین / ناترازی ۲۳ میلیارد دلاری در بخش انرژی؛ تناقض منابع عظیم و سیاستهای ناکارآمد
طبق بررسی فرهیختگان در سال ۱۴۰۳، میزان ناترازی در ۴ حامل اصلی انرژی یعنی گاز طبیعی، گازوئیل، بنزین و برق نسبت به تولید، به ترتیب 35، 7، 21 و 27 درصد بوده و مجموع خسارت و عدمالنفع کشور از ناترازی ۲۳ میلیارد دلار برآورد میشود. این رقم مربوط به سال ۱۴۰۳ بوده و هر ساله با تشدید ناترازی انرژی به این رقم افزوده خواهد شد. کمبود انرژی در ایران درحالیست که ایران در جایگاه سومین تولیدکننده بزرگ نفت اوپک، سومین تولیدکننده بزرگ گاز دنیا و یازدهمین تولیدکننده بزرگ برق دنیا ایستاده است.
اگر چه راه حل اصلی کنترل و جبران این ناترازی ها در کنترل و تثبیت قیمت ارز و حفظ ارزش پول ملی است که بایستی مقدم بر متناسب سازی قیمت ها باشد اما در دولت شهید رئیسی 28 سیاست رسمی دولت سیزدهم در حوزه بنزین و گازوئیل ارائه گردید که با ظهور دولت چهاردهم کمابیش دنبال شده و البته در برخی موارد نیز کاملا به فراموشی سپرده شده است. بدیهی است چنانچه آزادسازی قیمت انرژی بدون اصلاحات ساختاری و حمایت هدفمند اجرا شود، فشار هزینهها بر خانوار و تولید بالا میرود و از کانال انتظارات تورمی و افزایش قیمت حملونقل و کالاهای وابسته میتواند به افزایش تورم و نارضایتی اجتماعی منجر شود. همچنین آزادسازی قیمت انرژی در صورت اجرای صحیح میتواند به ارتقای عدالت، کاهش قاچاق و افزایش بهرهوری کمک کند که با اصلاحات ساختاری و حمایتی هدفمند، در میانمدت و بلندمدت پیامدهای آن از جمله فشار هزینه بر خانوار، افزایش قیمت حملونقل و بروز نارضایتی اجتماعی پیش بینی و کنترل شود. بنابراین، موفقیت این سیاست تنها در قالب یک بسته جامع، تدریجی و همراه با نظام حمایتی مؤثر امکانپذیر است. در هر صورت خروج حاکمیت از تجارت مستقیم انرژی یکی از راهکارهای اصلی برای مدیریت بحران انرژی می باشد.
مساله بعدی در حوزه ناترازی سوخت و انرژی بحث تنوع و وسعت قاچاق بنزین، برق و انرژی است. برآوردها حاکی از آن است که حدود ۸۰۰ هزار دستگاه استخراج رمزارز فعال و غیرمجاز در کشور وجود دارد. این تعداد ماینر با متوسط مصرف حدود ۳ کیلووات، توانی معادل ۲۴۰۰ مگاوات از شبکه برق کشور طلب میکنند. حدود 5 درصد از برق کشور و حدود 20 درصد از ناترازی برقی کشور مربوط به ماینرهای غیر مجاز می باشد.
سیاست جایگزینی برق به جای بنزین و گازوئیل اگر چه زمان و تمهیدات خاص خود، مثل بهبود بهره وری و افزایش ظرفیت نیروگاه ها را دارد، ولی هم آلایندگی داخلی کلان شهرها را کمتر می کند و هم مدیریت بنزین و گازوئیل را بهبود بخشیده، قاچاق گازوئیل را کاهش می دهد. بهینه سازی مصارف و مبارزه قاطع با قاچاق در کنار مدیریت عرضه و توزیع می تواند بسیار موثرتر باشد. آنچه در همه دنیا جواب داده اما در ایران این مشکل قیمت ثابت است که در نبرد تورم از پیش باخته محسوب می شود.
نوسازی ناوگان فرسوده سنگین شهری و تبدیل به برقی و گازی بطور همزمان نیز راه کاری شدنی است. از رده خارج نمودن خودروهای فرسوده، گسترش سیستم مترو و افزایش خطوط و قطارهای مترویی در کلان شهرها و توسعه شبکه و زیرساخت های ریلی کشور نیز می تواند بسیار اثربخش باشد.
ساختارسازی و فرهنگ سازی متناسب در بخش انرژی و محیط زیست، ایجاد بازار انرژی و تقویت نظام قیمت گذاری انرژی، توجه بیشتر به بحث استانداردها در بخش مسکن، خودرو و کالاهای مصرف کننده انرژی نیز برخی از راه کارهای شدنی و کوتاه مدت تا میان مدت به شمار می روند. بدیهی است راهکارهای بسیار دیگری در حوزه انرژی های نو و تجدیدپذیر، بهبود شرایط تولیدگاز و مخازن گازی، قانونگذاری، توزیع، مصرف و بهره وری و بهینه سازی نیز وجود دارد که در کوتاه مدت و دراز مدت امکان اجرایی شدن دارند.
جمعبندی / از مصرف تا فرهنگ؛ بازتعریف مسئله بنزین در چارچوب اعتماد عمومی و سیاست پایدار
بحران بنزین در ایران صرفاً یک مسئله قیمتی نیست؛ بلکه نتیجه ترکیبی از فقدان سیاستگذاری کارآمد، عدم مشارکت دادن مردم، پایین بودن بهره وری در خودروسازی، پالایش، سیاستهای انرژی، حملونقل و شهرسازی است. مدیریت پایدار این بحران نیازمند رویکرد چندبعدی، تدریجی و شفاف است تا علاوه بر کاهش مصرف و حل ناترازی بنزین و انرژی فرهنگ و اعتماد عمومی را نیز ارتقاء دهد. با بهینهسازی مصرف و اصلاح الگوهای آن می توانیم ضمن صرفه جویی، مصارف را شناسایی و واقعی کنیم. آن موقع است که می توان مصارف خارج از عرف را مدیریت کرد و هر نوع برنامه متناسب سازی، آزادسازی و گران سازی را بر آنها مترتب نمود. بایستی بسیاری اقدامات ریز و درشت مرتبط در این مسیر انجام شود تا با یک عزم و اراده ملی در قوای سه گانه (بلکه درشورای عالی امنیت ملی) و مردم بتوانیم این مساله را در طول یک دوره مثلا 8 ساله حل کنیم. در خصوص قیمت بنزین نباید مردم هزینه علی الخصوص افزایش نرخ دلار را پرداختکنند و تثبیت نرخ ارز و ثبات اقتصادی یک پیش شرط ضروری برای متناسب سازی قیمت بنزین و حامل های انرژی است.
ده گام تا متناسبسازی موفق قیمت سوخت در ایران
الف. روش اجرا و برخی پیشنیازهای متناسب سازی موفق قیمت ها:
1. بازنگری سیاست ها و اصلاح الگوهای مصرف با شناسایی دقیق ذینفعان و فرهنگ سازی
2. اجرای اصلاحات ساختاری در بودجه دولت
3. حمایت هدفمند از اقشار کمدرآمد و فرهنگ سازی در حوزه مصرف
4. توسعه بازار انرژی و بورس و خرید اوراق انرژی و صرفه جویی از مردم و متقاضیان در قالب های مختلف اعم از حساب ریالی، حساب ارزی، سرمایه گذاری، اوراق و سهام، صندوق طلا و … با شرایط از پیش تعیین شده
5. سیاستگذاری، برنامه ریزی و سرمایهگذاری در بهینهسازی مصرف انرژی (خانواده ها و صنایع)
6. نظارت و شفافیت در تخصیص درآمدهای انرژی و پرداخت یارانه
7. ایجاد ثبات اقتصادی، تثبیت قیمت ارز و جلوگیری از افزایش بی رویه نرخ ارز و تورم
8. متناسب سازی و آزادسازی قیمت حامل های انرژی، متناسب با قیمت تمام شده، نرخ ارز، نرخ منطقه ای، تورم و سایر عوامل
9. ادامه حمایت از اقشار کم در آمد و آسیب پذیر
10. بازنگری های مستمر در طرح و جلوگیری از ایجاد تکانه های اجتماعی
ده سال تا ثبات انرژی؛ برنامه ایران برای عبور از بحران سوخت و برق
ب. پیاده سازی:
در یک نگاه کلی می توان سیاست ها و اقدامات عرصه انرژی کشور در ده سال آتی به منظور عبور از بحران های پیش رو را بدین شرح دسته بندی نمود:
کوتاهمدت (شش ماه تا یک سال آتی): بازنگری سیاست های کشور در حوزه تولید سوخت وانرژی و توزیع یارانه سوخت و انرژی با نگاه پیش بینانه و آینده نگرانه، تدوین و پیاده سازی همزمان سیاست های تثبیت و منطقی سازی نرخ ارز و تقویت حاکمیت پول ملی، تعیین الگوهای مصرف انرژی برای هر فرد، خانوار، شغل و …، سیاستگذاری دقیق تر درخصوص توزیع سوخت، اصلاح کارت سوخت، اصلاح و استاندارد سازی سیستم های میترینگ اندازه گیری حامل های انرژی، استفاده از سامانههای ردیابی سوخت، تقویت نظارت های مرزی مرزی، کنترل و کاهش قاچاق سوخت و انرژی، ارتقای ایمنی، فرهنگ سازی و افزایش مشارکت مردم در خصوص مصرف سوخت و انرژی، پیاده سازی الزامات بازار انرژی و تدوین و تدارک ابزارهای مالی مرتبط، تدوین الگوهای مصرف انرژی، تقویت نظام قیمت گذاری انرژی، تدوین الگو و سیاست های پیاده سازی نظام متناسب سازی و هدفمند سازی، تدوین استانداردهای مصرف انرژی و واردات برای خودروها، لوازم خانگی و مسکن، نشت یابی و تعمیر شبکه های گاز شهری، بهبود کیفیت سوخت تولیدی، اصلاح سیاستهای خودروسازی و تولید داخلی و الزام به رعایت استانداردهای جهانی مصرف سوخت، رقابتی کردن صنعت خودرو، توسعه واردات خودرهای کم مصرف وو برقی، بهبود رویکردها و استانداردهای شهرسازی، ساختمان سازی و تولید لوازم خانگی، افزایش تولید بنزین توام با کیفی سازی و ارتقای کیفیت استاندارد پالایشگاهها، غربالگری و از رده خارج کردن خودروهای فرسوده، انجام به موقع تعمیرات اساسی نیروگاه ها، حمایت از تولید و واردات خودروهای کممصرف، هیبریدی و برقی، توسعه جایگاه های سی ان جی و ال پی جی، افزایش تسهیلات گازسوز کردن خودروها، توزیع اوراق / سهم سوخت و حامل های انرژی به کلیه افراد و خانوارها بر اساس الگوی مصرف در جهت اعتمادسازی و تعهدپذیری دولت در بازگردندن منافع طرح و اصلاحات انجام شده به مردم، گازسوز کردن و برقی کردن سیستم اتوبوسرانی و متعاقبا اتوبوس های بین شهری.
میان مدت (1 تا 4 سال آتی): پیاده سازی سیستم های حمایتی از اقشار کم درآمد و آسیب پذیر، جاری سازی طرح متناسب سازی نرخ بنزین و انرژی و واقعیسازی قیمتها بهصورت مرحلهای و شفاف بر اساس نرخ تورم همزمان با تثبیت قیمت ارز و افزایش قدرت پول ملی، فراهم آوردن امکان معامله سهام و اوراق سوخت و انرژی در بورس و بازار انرژی و فراهم آوردن امکان رصد و دریافت وجه حاصل از فروش اوراق و سهام در یک بازه زمانی مشخص در قالب های مختلف اعم از حساب ریالی، حساب ارزی، سرمایه گذاری و سهام، صندوق طلا و … به صورت شفاف با شرایط از پیش تعیین شده با هدف کنترل نقدینگی همزمان با کاهش مصارف سوخت، توسعه حملونقل عمومی، افزایش تعداد خطوط و توسعه شبکه مترو و اتوبوسرانی، توسعه حمل و نقل ریلی سریع السیر در مسیرهای بین شهری پرتردد، کیفی سازی خودروها و کاهش مصرف سوخت آنها و تولید خودروهای کم مصرف، برقی و هیبریدی، مردمی سازی مباحث انرژی و سوخت، ایجاد شهرک های میی ریفاینری در جهت افزایش بازدهی مینی ریفاینری ها و کاهش اتلاف منابع، حمایت از بخش خصوصی واقعی در ایجاد پالایشگاه، نیروگاه، بالادستی نفت و گاز و …، حمایت از مشارکت بخش خصوصی در پالایشگاه های فراسرزمینی، توسعه سیستم های سی ان جی و ال پی جی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و بهینهسازی و افزایش بهرهوری برقی سازی و گاز سوز کردن خودروهای سبک و سنگین در کشور، بویژه در حوزه های تاکسیرانی و اتوبوسرانی، بهبود شرایط تولیدگاز و مخازن گازی
بلندمدت (4 تا 10د سال آتی): سرمایهگذاری کلان در نوسازی و برقی سازی ناوگان تاکسیرانی و اتوبوسرانی و توسعه مترو، توسعه حمل و نقل ریلی و زیرساخت های مربوطه، توسعه زیرساخت سوختهای جایگزین، توسعه درون زای انرژی های نو و تجدیدپذیر بویژه در حوزه خورشیدی و اتمی
نهادینهسازی و پایداری سیاستهای انرژی؛ الزامات حکمرانی هوشمند در ایران
ج. نهادینه سازی و پایدارسازی:
همچنین برای افزایش پایداری، نهادینه سازی و پذیرش اجتماعی سیاستها، بر چند نکته ضروری مجددا تاکید می شود:
1. اعتمادسازی و تعهدپذیری دولت
پشتیبانی عمومی زمانی شکل میگیرد که منافع حاصل از بهبود ها و اصلاحات بهصورت شفاف به مردم بازگردد. پیشنهاد میشود منافع حاصله به صورت متمرکز و با گزارش برخط عمومی درباره ورودی و خروجی آن منتشر شود.
2. تدریج در اصلاح همراه با تعیین و ارائه خدمات جایگزین
پیش از هر تغییر و متناسب سازی قیمتی، لازم است ظرفیت حملونقل عمومی (مترو، اتوبوس برقی، CNG و LPG) تقویت شود تا فشار هزینهای بر خانوارها کاهش یابد و گزینه های جایگزین به راحتی در دسترس مردم باشد.
3. بازار انرژی شفاف و قابلاتکا
همزمان با قابلمعامله شدن سهمیه بنزین، گاز و سایر حامل های مشمول این طرح، قواعد روشن برای جلوگیری از رانت و دستکاری بازار ضروری است و دسترسی ساده و عمومی به معاملات باید تضمین شود.
4. حمایت هدفمند از گروههای آسیبپذیر
برای جلوگیری از آثار اجتماعی ناخواسته، لازم است بستههای حمایتی مشخص برای دهکهای پایین، رانندگان حملونقل شهری و بنگاههای کوچک طراحی و اجرا شود.
5. ایجاد یا تعریف ساختار نهادی پایدار
بهمنظور استمرار سیاستها و کاهش مداخلات کوتاهمدت، ایجاد یا تعریف یک نهاد تنظیمگر مستقل انرژی با اختیارات و بودجه مشخص و شفاف توصیه میشود.
بدون نظر! اولین نفر باشید